ICT-vaardigheden van leraren: van basisvaardigheden tot AI in de klas

Het is een tafereel dat we op veel scholen tegenkomen: een leraar die tijdens de les worstelt met een verouderd digibord, ondertussen de klas in het oog houdt en denkt aan de vergadering over het nieuwe leerlingvolgsysteem die middag. Digitale geletterdheid is inmiddels geen bijzaak meer, maar de randvoorwaarden zijn vaak verre van ideaal. Apparatuur die hapert, volle roosters en tegenstrijdige verwachtingen van ouders, bestuur en overheid maken het er niet eenvoudiger op. In deze bijdrage verkennen we wat er van leraren wordt gevraagd, hoe we hun vaardigheden kunnen meten en waar AI in de klas het speelveld opnieuw verandert.

Waarom ICT-vaardigheden van leraren nu echt tellen

Digitale geletterdheid is sinds 2024 een verplicht leergebied in het primair en voortgezet onderwijs volgens de SLO-kerndoelen. Dat betekent dat scholen niet alleen leerlingen moeten leren omgaan met digitale middelen, maar dat leraren dit ook zelf moeten voorleven. Een leraar die niet vaardig is met digitale leermiddelen kan digitale geletterdheid moeilijk geloofwaardig overdragen. De urgentie is daarmee verschoven van ‘nice to have’ naar een kernopdracht die raakt aan de hele schoolorganisatie.

Van keuzevak naar kernopdracht: wat de SLO-kerndoelen vragen

De kerndoelen van SLO beschrijven digitale geletterdheid in vier domeinen: praktische ICT-vaardigheden, digitale informatievaardigheden, mediawijsheid en computational thinking. Voor leraren betekent dit dat ze niet alleen zelf over deze vaardigheden moeten beschikken, maar ze ook didactisch moeten kunnen inzetten. Denk aan een leerkracht in groep 7 die leerlingen leert om bronnen kritisch te beoordelen, of een docent Nederlands die met een klas een podcast produceert en daarbij aandacht besteedt aan privacy en auteursrecht.

De rol van de Onderwijsinspectie bij ICT-bekwaamheid

De Onderwijsinspectie kijkt in haar toezicht steeds nadrukkelijker naar de mate waarin scholen digitale geletterdheid in het curriculum verankeren en of leraren daarvoor toegerust zijn. Tijdens schoolbezoeken wordt gekeken naar de kwaliteit van het onderwijsaanbod en de professionalisering van het team. Signalen over onvoldoende ICT-bekwaamheid kunnen leiden tot een aangepast toezichtarrangement. Voor schoolleiders is dit een reden om ICT-vaardigheden structureel op de agenda te zetten, niet alleen als nascholingsthema maar als onderdeel van het personeelsbeleid.

Het TPACK-model als meetlat voor ICT-bekwaamheid

Om ICT-bekwaamheid bespreekbaar en meetbaar te maken, hanteren we het TPACK-model: Technological Pedagogical Content Knowledge. Dit is het meest gebruikte raamwerk voor ICT-bekwaamheid in Nederlandse lerarenopleidingen en bij professionaliseringstrajecten. TPACK gaat ervan uit dat effectieve inzet van technologie ontstaat op het snijvlak van vakinhoud, didactiek en technologie. Kennisnet verwijst in haar publicaties, waaronder het rapport ‘Leraren en ICT’ en de Vier in Balans-monitor, regelmatig naar dit model als kader voor bekwaamheid.

De zeven TPACK-componenten in de dagelijkse lespraktijk

TPACK onderscheidt drie basiskennisgebieden (vakinhoud, didactiek en technologie) en vier snijvlakken. In de dagelijkse praktijk zien we die terug in concrete keuzes:

• TK (Technological Knowledge): weet een leraar hoe het leerlingvolgsysteem werkt en hoe je een tablet koppelt aan het digibord?
• PK (Pedagogical Knowledge): kan een leraar differentiëren en klassenmanagement voeren in een blended setting?
• CK (Content Knowledge): beheerst de leraar de vakinhoud, bijvoorbeeld breuken of de Tweede Wereldoorlog?
• TPK: kan de leraar technologie inzetten om leerprocessen te ondersteunen, los van het vak?
• TCK: begrijpt de leraar hoe technologie het vak zelf verandert, zoals computational thinking bij wiskunde?
• PCK: kent de leraar de didactiek van het vak, met of zonder technologie?
• TPACK: kan de leraar technologie, didactiek en vakinhoud geïntegreerd inzetten in een concrete les?

TPACK meten: van zelfrapportage tot lesobservatie

TPACK is geen vaststaand gegeven; het ontwikkelt zich door ervaring en reflectie. Scholen meten TPACK vaak via zelfrapportage met vragenlijsten, aangevuld met lesobservaties en collegiale consultatie. Zelfrapportage is snel en laagdrempelig, maar zegt vooral iets over zelfvertrouwen. Lesobservaties geven zicht op daadwerkelijk gedrag. In onze eigen monitor combineren we beide, omdat een leraar die zich bekwaam voelt niet automatisch effectief technologie inzet in de klas.

Wat onze onderwijsmonitor laat zien over vaardigheidsniveaus

Onze ICT-onderwijsmonitor peilt jaarlijks de vaardigheden van leraren in po, vo en mbo. De cijfers bevestigen het beeld uit de praktijk: leraren voelen zich overwegend bekwaam in basisvaardigheden, maar bij geavanceerde toepassingen zoals learning analytics en datagestuurd differentiëren zakt het zelfvertrouwen flink weg. Tegelijkertijd zien we dat de mate waarin scholen faciliteren — tijd, apparatuur, ondersteuning — sterker samenhangt met bekwaamheid dan leeftijd of ervaringsjaren.

Basisvaardigheden versus geavanceerde ICT-toepassingen

Onder basisvaardigheden verstaan we het gebruik van het leerlingvolgsysteem, het digibord, e-mail en de digitale leeromgeving. Ongeveer driekwart van de bevraagde leraren voelt zich hier bekwaam in. Bij geavanceerde toepassingen — learning analytics, adaptieve leermiddelen, gepersonaliseerde leerroutes op basis van data — ligt dat aandeel aanzienlijk lager, rond een kwart tot een derde. Opvallend is dat leraren die deelnemen aan vakcommunities en collegiale uitwisseling rapporteren vaker bekwaam te zijn in geavanceerde toepassingen dan leraren die alleen formele training volgen.

Verschillen tussen po, vo en mbo: wat valt op?

In het primair onderwijs is de basisvaardigheid hoog, maar de beschikbare tijd voor verdieping beperkt. In het voortgezet onderwijs zien we meer variatie tussen vakken: docenten die veel met digitale leermiddelen werken, lopen voor op collega’s in vakken waar dat minder gebruikelijk is. Het mbo laat een gemengd beeld zien: enerzijds sterke praktijkgerichte ICT-toepassingen, anderzijds minder aandacht voor mediawijsheid en ethische aspecten van AI. Over de hele linie geldt dat de Vier in Balans-monitor van Kennisnet vergelijkbare patronen laat zien: technologie werkt pas als visie, deskundigheid, inhoud en infrastructuur in samenhang worden aangepakt.

AI in de klas: nieuwe vaardigheid, nieuwe kansen

AI-tools zoals ChatGPT, Copilot en Snappet veranderen de definitie van ICT-vaardigheid in de klas. Waar een leraar tien jaar geleden vooral moest weten hoe een digibord werkt, moet hij nu kunnen beoordelen wanneer een taalmodel een meerwaarde biedt, hoe je leerlingen begeleidt bij het gebruik ervan en welke risico’s er kleven aan het invoeren van persoonsgegevens. Kennisnet publiceert hierover AI-richtlijnen voor het onderwijs, en ook het ministerie van OCW heeft kaders opgesteld voor verantwoord gebruik.

Van ChatGPT tot Copilot: welke AI-tools leraren nu gebruiken

In onze monitor zien we dat leraren AI voornamelijk inzetten voor lesvoorbereiding, differentiatie en feedback. ChatGPT wordt veel gebruikt voor het genereren van oefenmateriaal en het herschrijven van teksten. Copilot duikt op in de zakelijke omgeving van scholen, bijvoorbeeld bij het opstellen van rapportages. Snappet en vergelijkbare adaptieve leermiddelen worden ingezet voor gepersonaliseerde oefening. De vaardigheid die hierbij komt kijken, verschuift van ‘kunnen bedienen’ naar ‘kunnen beoordelen’: is de output betrouwbaar, passend bij het niveau en ethisch verantwoord?

Ethische en didactische randvoorwaarden voor AI in de klas

AI in de klas vraagt om duidelijke afspraken. Denk aan privacy (geen persoonsgegevens in prompts), transparantie (leerlingen weten wanneer AI wordt gebruikt) en didactische inbedding (AI als hulpmiddel, niet als vervanging van denkwerk). Leraren hebben behoefte aan concrete handvatten: wanneer is ChatGPT een geschikt hulpmiddel en wanneer ondermijnt het leerproces? Onze monitor laat zien dat scholen die hierover heldere richtlijnen hebben, leraren meer vertrouwen geven in het gebruik van AI.

Professionalisering die écht beklijft: onze aanbevelingen

Eenmalige studiedagen leiden zelden tot blijvende verandering. Wat werkt, is een combinatie van informeel leren, collegiale uitwisseling en gerichte financiering. We zien goede resultaten bij scholen die ICT-vaardigheden verankeren in de gesprekscyclus en leraren de ruimte geven om te experimenteren. De PO-Raad en VO-adviesraden wijzen al langer op het belang van een integrale aanpak: visie, deskundigheid en infrastructuur moeten samenkomen.

Informeel leren en vakcommunities als motor

Leraren leren het meest van elkaar. Vakcommunities waarin docenten lessen delen, observeren en samen ontwerpen, blijken effectiever dan losse trainingen. Denk aan een leernetwerk binnen een school waarin leraren maandelijks een les met AI bespreken, of een regionale community waarin po- en vo-docenten ervaringen uitwisselen over digitale geletterdheid. Onze monitor laat zien dat deelname aan zulke netwerken samenhangt met hogere zelfgerapporteerde bekwaamheid, vooral bij geavanceerde toepassingen.

De Lerarenbeurs en andere financieringsmogelijkheden

De Lerarenbeurs van het ministerie van OCW kan worden ingezet voor ICT-gerelateerde opleidingen, variërend van een masteropleiding tot een post-hbo-traject op het gebied van digitale didactiek. Daarnaast bieden schoolbesturen soms eigen professionaliseringsbudgetten aan. Ons advies: koppel de inzet van de Lerarenbeurs aan een schoolbrede visie op digitale geletterdheid, zodat individuele scholing bijdraagt aan collectieve ontwikkeling.

Zo pakken wij het meten van ICT-vaardigheden aan

In onze onderwijsmonitor werken we met een mixed-methods aanpak: vragenlijsten, lesbezoeken en logdata-analyse. Geen enkele methode is op zichzelf voldoende. Een vragenlijst meet zelfperceptie, een lesbezoek meet gedrag in de praktijk en logdata laten zien hoe vaak en hoe lang digitale leermiddelen daadwerkelijk worden gebruikt. Door deze bronnen te combineren, ontstaat een genuanceerd beeld.

Onze mixed-methods aanpak: vragenlijst, observatie en logdata

We starten met een vragenlijst onder leraren, gebaseerd op het TPACK-model. Vervolgens bezoeken we een selectie van scholen voor lesobservaties, waarbij we kijken naar de integratie van technologie in de les. Tot slot analyseren we logdata uit leerlingvolgsystemen en digitale leermiddelen, uiteraard met inachtneming van privacywetgeving. De combinatie van deze drie bronnen stelt ons in staat om niet alleen te meten wat leraren zeggen, maar ook wat ze doen en wat daarvan zichtbaar wordt in de data.

Van meting naar gesprek: cijfers als startpunt, niet als oordeel

We benadrukken dat cijfers altijd samen met leraren geïnterpreteerd moeten worden. Een lage score op learning analytics betekent niet automatisch dat een leraar onbekwaam is; het kan ook wijzen op ontbrekende ondersteuning of een gebrek aan tijd. Daarom organiseren we na elke meting gesprekken met teams, waarin we samen verkennen wat de cijfers betekenen en welke vervolgstappen passen. Meten is geen keurmerk, maar een startpunt voor professioneel gesprek.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen TPACK en TPACK-zelfrapportage?

TPACK is het raamwerk dat beschrijft welke kennis leraren nodig hebben om technologie effectief in te zetten. TPACK-zelfrapportage is een meetmethode waarbij leraren zelf aangeven hoe bekwaam ze zich voelen op de zeven componenten. Het is een snelle en bruikbare methode, maar meet zelfvertrouwen, niet per se gedrag in de klas.

Moet elke leraar AI kunnen inzetten in de klas?

AI-tools zoals ChatGPT en Copilot worden steeds gangbaarder, en de SLO-kerndoelen vragen om digitale geletterdheid. Dat betekent niet dat elke leraar een AI-expert hoeft te zijn, maar wel dat leraren moeten kunnen beoordelen wanneer AI een meerwaarde biedt en welke ethische en didactische randvoorwaarden gelden. Kennisnet biedt hiervoor richtlijnen.

Hoe kan een schoolleider ICT-vaardigheden structureel aanpakken?

Door ICT-vaardigheden op te nemen in de gesprekscyclus, tijd en ruimte te bieden voor informeel leren via vakcommunities, en gebruik te maken van financieringsmogelijkheden zoals de Lerarenbeurs. Daarnaast helpt het om de Vier in Balans-monitor van Kennisnet te gebruiken als kader voor integrale beleidsvorming.

Wat meet de ICT-onderwijsmonitor precies?

Onze monitor meet ICT-vaardigheden van leraren in po, vo en mbo via een mixed-methods aanpak: vragenlijsten gebaseerd op TPACK, lesobservaties en logdata-analyse. We publiceren jaarlijkse cijfers over basisvaardigheden, geavanceerde toepassingen en de inzet van AI in de klas.

Zijn de cijfers uit de monitor bedoeld als beoordeling van individuele leraren?

Nee. De monitor is bedoeld als hulpmiddel voor schoolontwikkeling, niet als keurmerk of beoordelingsinstrument voor individuele leraren. We interpreteren cijfers altijd samen met de school en het team, en gebruiken ze als startpunt voor gesprek en verbetering.

ICT-vaardigheden van leraren zijn geen eindstation, maar een doorlopend gesprek tussen leraren, schoolleiders en beleidsmakers. De SLO-kerndoelen, het TPACK-model, de Vier in Balans-monitor en de AI-richtlijnen van Kennisnet bieden houvast, maar de echte ontwikkeling gebeurt in de klas en in de vakcommunity. Onze onderwijsmonitor wil daarbij een hulpmiddel zijn: een spiegel die helpt om het gesprek over digitale geletterdheid concreet en onderbouwd te voeren.